Flo là gì? Vì sao xuất hiện trong nước và cách xử lý

Flo là một chỉ tiêu ít được nhắc đến khi nói về chất lượng nước, nhưng lại thuộc danh mục thông số được quy định giới hạn trong quy chuẩn nước sạch sinh hoạt của Bộ Y tế. Flo không màu, không mùi, không vị, nên người dùng gần như không thể tự nhận biết bằng giác quan.

Bài viết dưới đây giúp gia đình bạn hiểu flo là gì, đến từ đâu, được quy định ra sao và những giải pháp xử lý có thể áp dụng ngay tại nhà.

1. Flo trong nước là gì?

Flo (ký hiệu hóa học F) là một nguyên tố thuộc nhóm halogen, cùng nhóm với clo, brom và iot. Flo có tính hoạt động hóa học rất mạnh, nên trong tự nhiên gần như không tồn tại ở dạng đơn chất mà luôn nằm trong các hợp chất, phổ biến là các khoáng vật như fluorit (CaF2), cryolit và fluorapatit.

Khi nói “flo trong nước”, thực chất là nói đến ion florua (F⁻). Đây là dạng flo hòa tan trong nước khi các khoáng chất chứa flo bị nước ngầm, nước mưa hòa tan dần theo thời gian. Vì vậy, trong các văn bản quy chuẩn và phiếu kết quả xét nghiệm, chỉ tiêu này được ghi là Florua (F⁻), đơn vị mg/L.

Một số đặc điểm của florua trong nước mà người dùng nên biết:

• Không màu, không mùi, không vị ở các mức nồng độ thường gặp, nên không thể nhận biết bằng mắt hay vị giác.
• Không bay hơi khi đun sôi, khác với clo.
• Thường gặp trong nước ngầm hơn nước mặt, vì nước ngầm tiếp xúc lâu với các tầng đất đá chứa khoáng flo.
• Hàm lượng thay đổi theo từng vùng, phụ thuộc cấu trúc địa chất và hoạt động sản xuất xung quanh.

2. Nước máy có chứa flo không? Phân biệt flo và clo

Nước máy có thể chứa flo ở hàm lượng thấp. Nguồn florua trong nước máy chủ yếu đến từ nguồn nước thô tự nhiên (sông, hồ, nước ngầm) mà nhà máy khai thác. Ngoài ra, một số địa phương có chủ động bổ sung florua vào nước máy.

Ví dụ, tại TP. Hồ Chí Minh có chương trình fluor hóa nước máy được triển khai từ năm 1990. Một khảo sát năm 2024 – 2025 đăng trên Tạp chí Y học Cộng đồng ghi nhận hàm lượng fluor trung bình trong nước từ các nhà máy và hộ gia đình tại TP. Hồ Chí Minh vào khoảng 0,33 mg/L, thấp hơn nhiều so với giới hạn 1,5 mg/L của quy chuẩn.

Nhiều người dễ nhầm lẫn flo với clo vì tên gọi gần giống nhau. Thực tế, đây là hai chỉ tiêu khác nhau về nguồn gốc, mục đích và cách xử lý:

Kết luận: Điểm khác biệt quan trọng: clo có thể nhận biết qua mùi, còn flo thì không. Vì vậy, nước không có mùi clo cũng không thể kết luận là nước không chứa flo.

3. Flo trong nước đến từ đâu?

Florua trong nước sinh hoạt đến từ hai nhóm nguồn chính: nguồn tự nhiên từ đất đá và nguồn từ hoạt động sản xuất công nghiệp.

Nguồn gốc tự nhiên từ đất đá và nước ngầm

Đây là nguồn phổ biến và chiếm phần lớn lượng florua trong nước. Theo tài liệu chỉ tiêu hóa học về florua của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), flo có mặt trong nhiều khoáng vật như fluorit, cryolit, fluorapatit. Khi nước ngầm chảy qua các tầng đất đá này trong thời gian dài, một phần florua bị hòa tan vào nước. Hàm lượng florua trong nước ngầm phụ thuộc vào loại đá và thường nằm dưới 10 mg/L, nhưng có thể cao hơn đáng kể ở một số khu vực đặc thù.

Các yếu tố khiến nước ngầm dễ có hàm lượng florua cao hơn:

• Tầng đất đá giàu khoáng flo, như vùng có đá granit hoặc đá có nguồn gốc núi lửa.
• Nước ngầm tầng sâu, do thời gian tiếp xúc với đất đá lâu hơn.
• Khu vực có suối nước nóng, nước khoáng, nơi các khoáng chất hòa tan nhiều hơn.

Tại Việt Nam, đã có những nghiên cứu ghi nhận nước ngầm vượt giới hạn florua theo từng vùng. Chẳng hạn, một đề tài nghiên cứu khoa học công bố năm 2010 tại tỉnh Bình Định cũ (nay thuộc tỉnh Gia Lai) cho thấy 36/71 thôn được khảo sát tại khu vực Tây Sơn có hàm lượng fluor trong nước ngầm vượt tiêu chuẩn cho phép. Điều này cho thấy hàm lượng florua có thể khác biệt lớn ngay trong cùng một địa phương, và kết quả xét nghiệm tại chính nguồn nước nhà bạn mới là căn cứ đáng tin cậy.

Nước ngầm chảy qua các tầng đất đá chứa khoáng flo là nguồn chính khiến florua xuất hiện trong nước giếng khoan

Nguồn từ hoạt động công nghiệp

Bên cạnh nguồn tự nhiên, florua có thể đi vào môi trường nước từ hoạt động của một số ngành sản xuất sử dụng nguyên liệu hoặc hóa chất chứa flo, ví dụ:

• Sản xuất phân bón lân: Quặng apatit dùng làm nguyên liệu có chứa flo.
• Luyện nhôm: Quá trình điện phân sử dụng cryolit, một khoáng chất chứa flo.
• Sản xuất gạch men, gốm sứ, thủy tinh: Nguyên liệu đất sét, men và một số phụ gia có chứa flo.
• Ngành điện tử, bán dẫn, xử lý bề mặt kim loại: Sử dụng axit flohydric (HF) và các hợp chất flo trong quá trình khắc, làm sạch.

Florua trong nước thải công nghiệp cũng là chỉ tiêu được quy định giới hạn trước khi xả thải ra môi trường. Tuy vậy, với gia đình sống gần khu công nghiệp, cụm sản xuất kể trên và sử dụng nước giếng khoan, việc chủ động xét nghiệm chỉ tiêu florua là một bước nên thực hiện.

Nước thải từ một số ngành sản xuất có sử dụng nguyên liệu chứa flo có thể ảnh hưởng đến nguồn nước mặt và nước ngầm xung quanh

4. Hàm lượng flo trong nước được quy định như thế nào?

Hàm lượng florua trong nước sinh hoạt là chỉ tiêu trong quy chuẩn kỹ thuật quốc gia do Bộ Y tế ban hành và được quy định giới hạn tối đa là 1,5 mg/L.

Như vậy, dù QCVN 01-1:2018/BYT đã được thay thế bằng QCVN 01-1:2024/BYT, giới hạn của chỉ tiêu florua vẫn được giữ nguyên ở mức 1,5 mg/L. Mức này cũng tương đồng với giá trị hướng dẫn trong bộ tiêu chuẩn chất lượng nước uống của WHO.

Một số điểm cần lưu ý khi đọc quy chuẩn:

• Florua thuộc nhóm thông số nhóm B. Đây là nhóm thông số được Ủy ban nhân dân cấp tỉnh lựa chọn đưa vào quy chuẩn kỹ thuật địa phương tùy đặc thù nguồn nước, nên không phải đơn vị cấp nước nào cũng xét nghiệm florua hằng tháng.
• Giới hạn áp dụng cho cả hộ gia đình tự khai thác nước, trong đó có hộ sử dụng giếng khoan.
• Đơn vị mg/L tương đương ppm với nước. Nếu phiếu kết quả ghi 1,2 ppm, có thể hiểu là 1,2 mg/L, vẫn nằm trong giới hạn cho phép.

5. Làm sao biết nguồn nước có hàm lượng flo vượt giới hạn cho phép?

Vì florua không tạo ra màu, mùi hay vị lạ, cách đáng tin cậy để biết hàm lượng florua là xét nghiệm mẫu nước. Gia đình bạn có thể thực hiện theo các bước sau:

Bước 1: Xác định nguồn nước có cần ưu tiên xét nghiệm florua không

Bạn nên ưu tiên xét nghiệm nếu gia đình bạn thuộc một trong các trường hợp:

• Sử dụng nước giếng khoan, đặc biệt là giếng khoan sâu.
• Sống tại khu vực đã có thông tin, nghiên cứu ghi nhận florua trong nước ngầm cao.
• Sống gần khu công nghiệp, cơ sở sản xuất phân bón, gạch men, gốm sứ, luyện kim.
• Sử dụng nước máy nhưng muốn biết thêm các chỉ tiêu ngoài nhóm A, hoặc kết quả công bố của đơn vị cấp nước không có chỉ tiêu florua.

Bước 2: Gửi mẫu đến phòng thử nghiệm được công nhận

Theo QCVN 01-1:2024/BYT, việc thử nghiệm phải thực hiện tại phòng thử nghiệm được công nhận phù hợp với TCVN ISO/IEC 17025. Phụ lục của quy chuẩn chỉ định các phương pháp xác định florua như phương pháp dò điện hoá (TCVN 6195:1996) hoặc sắc ký lỏng ion (TCVN 6494-1:2011). Gia đình bạn có thể liên hệ:

• Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) tỉnh, thành phố.
• Trung tâm Kỹ thuật Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng (Quatest) hoặc phòng thí nghiệm có chứng nhận VILAS.

Khi gửi mẫu, hãy yêu cầu rõ chỉ tiêu “Florua (F⁻)”. Với nước giếng khoan, nên xét nghiệm thêm các chỉ tiêu khác như sắt, mangan, độ cứng, asen để có bức tranh đầy đủ về nguồn nước.

Bước 3: Lấy mẫu đúng cách

• Dùng chai nhựa polyethylene sạch do phòng thử nghiệm cung cấp. Florua có thể phản ứng với thành chai thủy tinh, nên không dùng chai thủy tinh để đựng mẫu.
• Mở vòi xả nước 2 – 3 phút trước khi lấy mẫu để nước đại diện cho nguồn cấp.
• Ghi rõ địa điểm, thời gian lấy mẫu và chuyển đến phòng thử nghiệm sớm theo hướng dẫn.

Bước 4: Đọc kết quả

• Florua ≤ 1,5 mg/L: đạt giới hạn theo quy chuẩn.
• Florua > 1,5 mg/L: nguồn nước chưa đạt chỉ tiêu florua, cần có giải pháp xử lý trước khi sử dụng cho ăn uống.

Lưu ý: Trên thị trường có bộ test nhanh florua theo phương pháp so màu, phù hợp để theo dõi sơ bộ. Tuy nhiên, độ chính xác của bộ test nhanh thấp hơn phương pháp phòng thử nghiệm. Bút đo TDS cũng không đo được riêng hàm lượng florua, nên không thể dùng thay xét nghiệm.

6. Cách xử lý flo trong nước

Florua tồn tại ở dạng ion hòa tan, nên các phương pháp quen thuộc như lắng, lọc cát, lọc than hoạt tính thông thường hay đun sôi không làm giảm đáng kể hàm lượng florua. Tài liệu của WHO về florua cũng nhận định các quá trình xử lý nước thông thường không loại bỏ florua một cách hiệu quả. 2 phương pháp hiệu quả thường được sử dụng trong gia đình là:

Lọc RO cho nước ăn uống trực tiếp

Với nhu cầu ăn uống hằng ngày, máy lọc nước sử dụng công nghệ thẩm thấu ngược (RO) là giải pháp thiết thực và dễ áp dụng cho hộ gia đình.

Nguyên lý hoạt động của lọc RO: Nước đầu vào đi qua các lõi lọc thô để giữ lại cặn bẩn, clo dư. Sau đó, bơm tạo áp lực đẩy nước qua màng RO có kích thước khe lọc siêu nhỏ, khoảng 0,0001 micromet. Một phần các phân tử nước đi qua được màng RO, trong khi phần lớn các Ion hòa tan, bao gồm cả Flo, kim loại nặng … bị giữ lại và theo đường nước thải ra ngoài. Nhờ cơ chế này, máy lọc nước RO có khả năng giảm đáng kể hàm lượng florua trong nước uống.

Khi sử dụng máy lọc nước RO cho nguồn nước có florua, gia đình bạn nên lưu ý:

• Dùng nước đầu ra của máy cho ăn uống, nấu nướng, vì đây là nguồn nước đã qua màng RO.
• Chọn công suất phù hợp với số thành viên và nhu cầu sử dụng hằng ngày.
• Lắp thêm lọc đầu nguồn nếu nước giếng nhiều cặn, sắt, mangan, giúp màng RO bền bỉ hơn và giữ hiệu quả lọc ổn định.
• Xét nghiệm nước đầu ra sau khi lắp đặt để đánh giá hiệu quả thực tế với nguồn nước nhà bạn.

Máy lọc nước RO tại khu vực bếp giúp gia đình chủ động nguồn nước uống khi nguồn nước đầu vào có chỉ tiêu florua cần kiểm soát

Vật liệu lọc chuyên dụng

Khi nguồn nước giếng khoan có hàm lượng florua cao và gia đình muốn xử lý cho lượng nước lớn hơn nhu cầu uống, có thể cân nhắc các vật liệu lọc chuyên dụng. Những vật liệu này hoạt động theo cơ chế hấp phụ hoặc trao đổi ion: ion florua trong nước được giữ lại trên bề mặt vật liệu khi nước chảy qua.

Lưu ý:

• Than hoạt tính thông thường, cát thạch anh, hạt làm mềm nước chủ yếu xử lý cặn, mùi, clo và độ cứng, không phải vật liệu chuyên dụng cho florua.
• Vật liệu hấp phụ có giới hạn dung lượng. Khi đã bão hòa, florua sẽ đi qua vật liệu mà người dùng không thể nhận biết bằng cảm quan.
• Nên tham vấn đơn vị xử lý nước để tính toán lượng vật liệu, lưu lượng và chu kỳ tái sinh phù hợp.

Xét nghiệm lại sau khi xử lý và thay lõi định kỳ

Florua không có dấu hiệu cảm quan, nên người dùng không thể dựa vào màu, mùi, vị để biết hệ thống lọc còn hoạt động hiệu quả hay không. Vì vậy, hai việc sau cần được duy trì:

Xét nghiệm lại nước sau xử lý

• Xét nghiệm chỉ tiêu florua của nước đầu ra máy lọc và nước sau cột lọc (nếu có) ngay sau khi lắp đặt.
• Duy trì xét nghiệm định kỳ, ví dụ 6 – 12 tháng/lần, hoặc sớm hơn khi nguồn nước đầu vào có thay đổi (đổi giếng, khoan sâu hơn, mùa mưa – mùa khô).
• Lưu lại các phiếu kết quả để so sánh theo thời gian.

Thay lõi lọc đúng thời hạn

Màng RO và các lõi lọc phía trước đều có tuổi thọ giới hạn. Khi lõi lọc thô bị bít tắc, màng RO phải làm việc trong điều kiện kém hơn và hiệu quả lọc có thể giảm. Thời gian thay lõi tham khảo:

Thời gian thực tế phụ thuộc vào chất lượng nước đầu vào và lượng nước sử dụng. Nước giếng khoan nhiều cặn sẽ khiến lõi lọc thô nhanh bão hòa hơn. Ngoài ra, gia đình bạn nên sử dụng lõi lọc chính hãng phù hợp với máy và liên hệ trung tâm bảo hành của nhà sản xuất khi cần hỗ trợ kỹ thuật.

7. Câu hỏi thường gặp (FAQ) về Flo trong nước

Câu 1: Flo có tan trong nước không?

Tùy trường hợp. Flo ở dạng đơn chất (khí F2) phản ứng mạnh với nước chứ không hòa tan theo cách thông thường, và gần như không tồn tại tự do trong tự nhiên. Flo có mặt trong nước ở dạng ion florua (F⁻), được hòa tan từ các hợp chất chứa flo. Mức độ hòa tan của các hợp chất này khác nhau: natri florua tan tốt trong nước, trong khi canxi florua (thành phần chính của khoáng fluorit) rất ít tan. Đây cũng là lý do hàm lượng florua trong nước ngầm phụ thuộc nhiều vào loại đất đá mà nước chảy qua.

Câu 2: Flo có tác dụng khử trùng nước không?

Không. Florua không được sử dụng với mục đích khử trùng nước. Trong xử lý nước sinh hoạt, chất khử trùng phổ biến là clo, và QCVN 01-1:2024/BYT quy định lượng clo dư tự do trong nước máy nằm trong khoảng 0,2 – 1,0 mg/L để duy trì khả năng khử trùng trong đường ống. Ngoài clo, một số hệ thống còn sử dụng tia UV hoặc ozone để khử trùng.

Câu 3: Đun sôi nước có xử lý được flo không?

Không. Florua không bay hơi khi đun sôi, nên hàm lượng florua trong nước gần như không giảm. Khi đun lâu, một phần nước bay hơi còn có thể khiến nồng độ florua trong phần nước còn lại tăng nhẹ. Đun sôi chủ yếu giúp xử lý vi sinh vật và làm giảm mùi clo. Để giảm hàm lượng florua, gia đình bạn nên sử dụng máy lọc nước RO hoặc vật liệu lọc chuyên dụng như đã trình bày ở trên.

Florua là chỉ tiêu khó nhận biết bằng giác quan, vì vậy hiểu rõ nguồn gốc, giới hạn trong quy chuẩn và chủ động xét nghiệm là cách giúp gia đình bạn kiểm soát nguồn nước một cách khoa học. Khi đã có kết quả xét nghiệm, việc lựa chọn giải pháp phù hợp như máy lọc nước RO cho nước ăn uống, kết hợp vật liệu lọc chuyên dụng khi cần, sẽ giúp nguồn nước của cả nhà luôn ổn định và an tâm.